Kult powstał w Warszawie w 1982 roku, a jego historia szybko przestała mieścić się w prostym schemacie rockowego zespołu skupionego wokół jednego gatunku. Formacja Kazika Staszewskiego łączyła punkową bezpośredniość, nową falę, rock alternatywny, elementy reggae, brzmienie instrumentów dętych oraz teksty komentujące politykę, religię i codzienne absurdy, rapowo.pl podaje.
Dzięki takiemu połączeniu Kult zbudował katalog, w którym „Do Ani”, „Arahja”, „Polska”, „Po co wolność”, „Baranek” czy „Gdy nie ma dzieci” funkcjonują w bardzo różnych stylistycznych przestrzeniach. Zespół przetrwał zmiany ustrojowe, kolejne mody muzyczne i dziesiątki roszad personalnych, zachowując jednocześnie własne brzmienie oraz wyjątkowo silną pozycję koncertową.
Kiedy i jak powstał Kult?
Początki grupy sięgają lutego 1982 roku. Kazik Staszewski i basista Piotr Wieteska, wcześniej związani z zespołem Poland, stworzyli w Warszawie nową formację. Pierwszy skład uzupełnili gitarzysta Tadeusz Bagan oraz perkusista Dariusz Gierszewski.
Debiutancki koncert odbył się 7 lipca 1982 roku w warszawskim klubie Remont. Już bezpośrednio po nim zaczęły się zmiany personalne, które w kolejnych dekadach miały stać się stałym elementem historii Kultu. Gierszewskiego zastąpił Norbert Kozakiewicz, a do zespołu dołączył również gitarzysta Alek Januszewski.
Pierwsze miesiące Kultu dobrze pokazują cechę, która pozostała z grupą przez następne dekady: skład mógł się zmieniać, ale centrum artystyczne pozostawało związane z Kazikiem Staszewskim i jego sposobem pisania o rzeczywistości.
Jesienią 1982 roku Kult występował między innymi podczas pożegnalnych koncertów Brygady Kryzys w warszawskiej Rivierze. Niedługo później pojawili się Piotr Morawiec i Janusz Grudziński, muzycy bardzo istotni dla późniejszego kształtu grupy. Już na tym etapie wyraźna była bliskość punkowej i nowofalowej sceny, choć Kult nigdy nie ograniczył się do jednej stylistycznej etykiety. Szerszy kontekst tego nurtu opisuje materiał rapowo.pl o historii i cechach punk rocka.
„Wczesny Kult nie był projektem zbudowanym według gotowego modelu. Jego tożsamość powstawała równocześnie na scenie, w tekstach i podczas kolejnych zmian personalnych” – komentarz redakcji rapowo.pl.
Pierwsze lata działalności i debiutancki album Kultu
W pierwszych latach grupa koncertowała stosunkowo rzadko, ale intensywnie pracowała nad repertuarem. W listopadzie 1983 roku trio Kazik Staszewski, Piotr Wieteska i Janusz Grudziński zwyciężyło na Festiwalu Nowej Fali w toruńskim klubie Od Nowa. Do składu dołączali później między innymi Jacek Szymoniak i perkusista Tadeusz Kisieliński.
Ważny moment nastąpił w połowie dekady. Zespół nagrał „Piosenkę młodych wioślarzy” dla kompilacji „Jeszcze młodsza generacja”. Utwór trafił na radiowe listy przebojów i pomógł Kultowi wyjść poza środowisko klubowe.
Następne nagrania zwiększyły rozpoznawalność grupy. „Do Ani” stało się jednym z pierwszych dużych przebojów zespołu, docierając na wysokie pozycje najważniejszych radiowych zestawień tamtego okresu. Kult pojawił się także w Jarocinie i na festiwalu w Opolu.
Droga do pierwszej płyty nie była jednak prosta. Materiał przygotowywany w realiach PRL podlegał ingerencjom cenzury, dlatego część zgłoszonych utworów nie mogła znaleźć się na albumie.
Debiut zatytułowany po prostu „Kult” został nagrany w 1986 roku, a wydany w 1987. Na płycie znalazły się między innymi „Krew Boga”, „Konsument”, „1932 – Berlin” oraz „Wspaniała nowina”.
- Zespół zbudował pozycję najpierw koncertami i pojedynczymi nagraniami.
- „Piosenka młodych wioślarzy” otworzyła Kultowi drogę do szerszej publiczności.
- „Do Ani” potwierdziło potencjał przebojowy grupy.
- Debiutancka płyta utrwaliła charakterystyczne połączenie rocka, nowej fali i sekcji dętej.
Dla współczesnego słuchacza interesująca jest również relacja Kultu z późniejszą działalnością jego lidera. Kazik należał do artystów wcześnie eksperymentujących w Polsce z rapem, a album „Spalam się” z 1991 roku regularnie pojawia się w opracowaniach dotyczących początków rodzimej sceny. Więcej kontekstu daje tekst o historii polskiego rapu od lat 90. do ery streamingu.
Złota era Kultu — najważniejsze albumy i największe hity
Druga połowa lat 80. oraz lata 90. przyniosły materiał, na którym w dużej mierze opiera się dzisiejszy kanon zespołu. Po debiucie ukazało się „Posłuchaj to do Ciebie”, a następnie „Spokojnie”. Ten ostatni album kojarzony jest przede wszystkim z „Arahją”, jednym z najbardziej rozpoznawalnych utworów w katalogu grupy.
W 1989 roku pojawiła się „Kaseta”, zawierająca między innymi „Po co wolność”. Z tego okresu pochodzi też „Polska”, czyli utwór funkcjonujący pod alternatywnym tytułem „Mieszkam w Polsce”. Piosenka stała się jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów społecznej obserwacji w twórczości Kazika. Znalazła się również w zestawieniu najlepszych polskich utworów rockowych według rapowo.pl.
Siła największych piosenek Kultu polega na tym, że nie wymagają znajomości politycznych i obyczajowych szczegółów epoki, aby działać muzycznie, a jednocześnie zyskują dodatkowe znaczenie po poznaniu historycznego kontekstu.
Szczególne miejsce w dyskografii zajmuje „Tata Kazika” z 1993 roku. Kult sięgnął na nim po piosenki Stanisława Staszewskiego, ojca Kazika. Materiał połączył jego teksty i melodie z charakterystycznym językiem wykonawczym zespołu. Oficjalna historia grupy podaje sprzedaż sięgającą 600 tysięcy egzemplarzy, co czyni album największym komercyjnym sukcesem w jej katalogu.
Z „Taty Kazika” pochodzą między innymi „Celina” oraz „Baranek”. Druga część projektu, „Tata 2”, ukazała się w 1996 roku.
| Album | Rok | Znaczenie w historii zespołu |
|---|---|---|
| „Kult” | 1987 | fonograficzny debiut i zapis wczesnego brzmienia |
| „Posłuchaj to do Ciebie” | 1987 | rozwinięcie formuły zespołu |
| „Spokojnie” | 1988 | album z „Arahją”, jeden z klasyków dyskografii |
| „Kaseta” | 1989 | okres „Po co wolność” i dalszego rozwoju rozpoznawalności |
| „Tata Kazika” | 1993 | największy sukces sprzedażowy grupy |
| „Ostateczny krach systemu korporacji” | 1998 | płyta z „Gdy nie ma dzieci” |
| „HURRA!!!” | 2009 | ważny album późniejszego okresu |
| „Prosto” | 2013 | przykład utrzymania aktywności studyjnej po trzech dekadach |
W 1998 roku ukazał się „Ostateczny krach systemu korporacji”, na którym znalazły się „Gdy nie ma dzieci”, „Lewy czerwcowy”, „Dziewczyna bez zęba na przedzie” i inne utwory mocno obecne później w repertuarze koncertowym. Płyta jest jednym z przykładów tego, jak Kult potrafił łączyć ironiczny lub publicystyczny tekst z refrenami funkcjonującymi daleko poza środowiskiem alternatywnego rocka.
„Kult nie zbudował pozycji jednym albumem. Najważniejsza była kumulacja repertuaru: utwory z różnych dekad zaczęły funkcjonować obok siebie jak jeden rozbudowany koncertowy kanon” – komentarz muzyczny.
Zmiany w składzie Kultu i najtrudniejsze momenty
Skład Kultu zmieniał się wielokrotnie praktycznie od początku działalności. W różnych okresach przez grupę przewinęli się muzycy mający duży wpływ na jej brzmienie, w tym Janusz Grudziński, Piotr Wieteska, Krzysztof Banasik, Paweł Szanajca, Piotr Falkowski, Rafał Kwaśniewski, Mariusz Majewski i wielu innych.
Nie wszystkie roszady oznaczały kryzys. Część była rezultatem naturalnych decyzji muzyków, część następowała w momentach, gdy zespół zmieniał kierunek albo wracał do działalności po krótkich przerwach.
Szczególnie burzliwy był koniec lat 80. Po pożegnalnych koncertach w sierpniu 1988 roku działalność została na krótko zawieszona, a Kazik wyjechał do Londynu. Pobyt trwał kilka miesięcy. Po powrocie wokalista ponownie uruchomił działalność Kultu, a grupa nagrała „Kasetę”.
Kolejny dramatyczny moment nastąpił przed premierą „Ostatecznego krachu systemu korporacji”. Trzy tygodnie przed wydaniem albumu zmarł perkusista Andrzej Szymańczak, któremu zespół zadedykował płytę. Jego miejsce zajął Tomasz Goehs.
Mimo licznych zmian personalnych Kult zachował kilka charakterystycznych elementów:
- głos oraz teksty Kazika Staszewskiego;
- ważną pozycję gitar i sekcji rytmicznej;
- rozbudowane wykorzystanie instrumentów dętych;
- koncertowe wersje utworów często różniące się energią od nagrań studyjnych;
- repertuar łączący materiał z kilku dekad.
Według oficjalnej strony zespołu obecny skład tworzą Kazik Staszewski, Wojciech Jabłoński, Piotr Morawiec, Ireneusz Wereński, Tomasz Goehs, Konrad Wantrych, Janusz Zdunek, Mariusz Godzina i Jarosław Ważny. Instrumentarium obejmuje obok gitar, basu, perkusji i klawiszy także trąbkę, saksofony oraz puzon.
Kult nie potrzebował reaktywacji
W przypadku Kultu określenie „reaktywacja” może wprowadzać w błąd. Grupa przechodziła krótsze okresy zawieszenia i liczne zmiany personalne, lecz jej historia nie dzieli się na klasyczny pierwszy etap, wieloletni rozpad i późniejszy powrót.
Zamiast tego mamy do czynienia z ponad czterema dekadami działalności Kultu, w trakcie których zespół nagrywał kolejne płyty i regularnie koncertował. W późniejszej dyskografii znalazły się między innymi „Salon Recreativo”, „Poligono Industrial”, „HURRA!!!”, „Prosto” i „Wstyd”.
Istotnym elementem tej ciągłości stała się Pomarańczowa Trasa. Jej tradycja zaczęła się po wydaniu „Ostatecznego krachu systemu korporacji”. Jesienne tournée, związane z charakterystyczną pomarańczową identyfikacją wizualną, wyrosło na jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów koncertowego kalendarza grupy.
To odróżnia Kult od wielu zespołów z podobnego pokolenia. Zamiast funkcjonować wyłącznie dzięki jubileuszom i wspomnieniom o dawnych przebojach, grupa przez kolejne dekady utrzymywała regularny kontakt z publicznością.
Wpływ Kultu na polską scenę muzyczną
Opisanie Kultu wyłącznie jako zespołu rockowego upraszcza jego znaczenie. Grupa zaczynała blisko punkowej i nowofalowej sceny, korzystała z reggae, rocka alternatywnego i rytmiki ska, a rozbudowana sekcja dęta stała się jednym ze znaków rozpoznawczych jej brzmienia.
Równie istotny pozostaje język tekstów. Kazik potrafił przechodzić od osobistych historii do obserwacji politycznych, od groteski do religijnych odniesień i od ostrej publicystyki do ironii. Dzięki temu repertuar Kultu dokumentuje nie tylko rozwój jednego zespołu, ale też kolejne etapy polskiej rzeczywistości od schyłkowego PRL po następne dekady III RP.
Wpływ lidera wykracza przy tym poza sam Kult. Solowy Kazik eksperymentował z rapem już na początku lat 90., zanim polski hip-hop zbudował własny duży rynek. Ta część jego twórczości sprawia, że historia artysty pojawia się zarówno w opracowaniach rockowych, jak i materiałach dotyczących narodzin rapu w Polsce.
Najbardziej niezwykłe w historii Kultu nie jest samo przetrwanie ponad czterech dekad, lecz zachowanie repertuaru, w którym piosenki powstałe w odległych okresach nadal mogą funkcjonować podczas jednego koncertu bez wrażenia, że należą do kilku różnych zespołów.
W szerszym obrazie polskiej muzyki lat 80. Kult można ustawić obok grup reprezentujących bardzo różne odmiany gitarowego grania. Republika rozwijała język nowej fali, TSA i Turbo tworzyły fundamenty cięższego rocka i metalu, a Kult wypracowywał własną mieszankę punkowej energii, alternatywy i dętych aranżacji. Dla porównania historię jednej z najważniejszych formacji heavyrockowych opisuje materiał TSA – historia zespołu, albumy i dziedzictwo legendy.
Dlaczego Kult pozostaje ważny po ponad 40 latach?
Największym kapitałem grupy jest repertuar, który nie zamknął się w jednym okresie. Największe przeboje Kultu powstawały w różnych dekadach, a część z nich przeszła z radiowych list i płyt do codziennego języka polskiej kultury popularnej.
Historia zespołu pokazuje też wyjątkową odporność na zmiany personalne. Pierwszy skład z 1982 roku dawno przestał istnieć, lecz grupa nie zerwała ciągłości i nie zamieniła się w projekt odtwarzający wyłącznie dawne sukcesy. Kazik pozostał centralną postacią, a kolejni instrumentaliści dokładali własne elementy do rozpoznawalnego stylu.
Po ponad czterdziestu latach Kult jest więc jednocześnie zespołem historycznym i czynną formacją koncertową. „Arahja”, „Polska”, „Do Ani”, „Baranek”, „Po co wolność” czy „Gdy nie ma dzieci” tworzą rdzeń rozpoznawalności, ale za nimi stoi znacznie większa dyskografia oraz historia, której nie da się sprowadzić do kilku singli.