iPhone pojawił się na rynku w 2007 roku i bardzo szybko przestał funkcjonować wyłącznie jako telefon. Dla popkultury stał się czytelnym rekwizytem: drogim, rozpoznawalnym na pierwszy rzut oka i związanym z nowym stylem korzystania z internetu, muzyki oraz mediów społecznościowych. Rap, który od dekad zamieniał marki samochodów, zegarków, ubrań i alkoholi w język statusu, dostał kolejny znak pozwalający opowiedzieć o pieniądzach, awansie i pozycji, rapowo.pl podaje.
Historia iPhone’a w tekstach rapowych jest jednak ciekawsza niż zwykły katalog product placementu. W jednych utworach telefon oznacza sukces, w innych codzienność, w kolejnych staje się ekranem, przez który słuchacz odbiera muzykę. Bywa również przedmiotem żartu albo symbolem konsumpcji, od której raper demonstracyjnie się odcina.
Szerszy kontekst takich przemian pokazuje historia [kultury hip-hop i jej czterech filarów]kultury hip-hop i jej czterech filarów. Rap od początku chłonął przedmioty obecne na ulicy, ale nadawał im własne znaczenia.
Zanim pojawił się iPhone, rap już mówił językiem marek
Związek rapu z markami jest znacznie starszy niż smartfony. Adidas u Run-D.M.C., samochody Mercedes-Benz i Cadillac, zegarki Rolex, ubrania Gucci czy Louis Vuitton nie były w wersach wyłącznie dekoracją. Marka potrafiła określać pozycję bohatera, miejsce w hierarchii, drogę z biedniejszej dzielnicy do finansowego sukcesu albo aspiracje, które dopiero miały się spełnić.
Jay-Z jest jednym z artystów, którzy doprowadzili ten kod do wyjątkowo rozwiniętej formy. W jego dyskografii biznes, sztuka, luksus, własność i konsumpcja regularnie przenikają się w jedną opowieść. Dlatego określenie „od Jay-Z” nie oznacza, że to właśnie on stworzył modę na wymienianie iPhone’a w wersach. Jest raczej punktem odniesienia dla epoki, w której marki w rapie przestały być prostym komunikatem „mam drogi przedmiot”, a zaczęły budować całe persony artystów.
Znaczenie Jay-Z dla gatunku opisuje również przewodnik Rapowo.pl po tym, [czym jest rap i którzy artyści wpłynęli na jego rozwój]czym jest rap i którzy artyści wpłynęli na jego rozwój.
„Decoded” Jay-Z najlepiej pokazuje, jak mocno w rapie pojedyncze nazwy, przedmioty i miejsca potrafią zmieniać znaczenie zależnie od kontekstu całego wersu.
Historia „Decoded” dostała zresztą technologiczny epilog. Projekt poświęcony tekstom i ich znaczeniom funkcjonował także jako aplikacja na iPhone’a i iPada. To dobry symbol zmiany: rap nie tylko opisywał cyfrowe urządzenia, lecz zaczął być przez nie czytany, odsłuchiwany i objaśniany.
Telefon stał się jednocześnie przedmiotem obecnym w wersach i urządzeniem, przez które te wersy trafiały do odbiorcy.
Dlaczego właśnie iPhone pasował do rapowego języka
Pierwszy iPhone trafił do sprzedaży w Stanach Zjednoczonych 29 czerwca 2007 roku. Apple reklamowało go jako połączenie telefonu, szerokoekranowego iPoda i urządzenia internetowego. Dla hip-hopu szczególnie istotne były dwie ostatnie funkcje: muzyka oraz internet znalazły się w tym samym przedmiocie, który można było wyjąć z kieszeni.
Powodów, dla których nazwa produktu tak dobrze zaczęła działać w wersach, było kilka:
- „iPhone” jest krótką i natychmiast rozpoznawalną nazwą;
- przez lata telefon miał wyraźne skojarzenie z ceną i statusem;
- urządzenie łączy muzykę, zdjęcia, wiadomości i media społecznościowe;
- telefon naturalnie pojawia się w historiach o relacjach, kontaktach i ulicznym biznesie;
- rozpoznawalna marka może zastąpić kilka zdań opisu sytuacji.
To ostatnie jest szczególnie ważne dla rapu. Raper nie musi tłumaczyć, że bohater zwrotki korzysta z drogiego, modnego urządzenia. Wystarcza jedno słowo.
| Motyw iPhone’a | Co może oznaczać w rapie | Typowy kontekst |
|---|---|---|
| status | pieniądze, awans, konsumpcja | flex, sukces |
| komunikacja | wiadomości, telefony, relacje | storytelling |
| muzyka | słuchanie numerów, playlisty | kontakt artysta–fan |
| aparat | zdjęcia i social media | popularność, rozpoznawalność |
| odrzucenie marki | dystans wobec konsumpcji | anty-flex, ironia |
Współczesny kontekst tego języka łatwiej zrozumieć, patrząc na [historię polskiego rapu od lat 90. do streamingu]historię polskiego rapu od lat 90. do streamingu. Zmieniły się nie tylko bity, lecz również przedmioty opisujące codzienność.
Polski rap szybko znalazł dla iPhone’a własne znaczenia
W Polsce marka Apple trafiła do wersów w momencie, gdy rodzimy rap był już wystarczająco duży, by nie kopiować mechanicznie amerykańskich kodów. Raperzy mogli używać iPhone’a jako oznaki stylu życia, ale równie dobrze mogli ten symbol wyśmiać albo odwrócić jego znaczenie.
Dobrym przykładem jest Tede i utwór „Biały Murzyn” z albumu „Elliminati” z 2013 roku. Pada tam krótka fraza:
„iPhone dzwoni, przecież też go mam”
Nie chodzi wyłącznie o telefon. Wers działa w zestawieniu z całym obrazem konsumpcji i środowiska, do którego narrator jednocześnie należy materialnie i od którego próbuje się odróżnić kulturowo. iPhone nie jest więc trofeum. Staje się czymś niemal zwyczajnym.
Jeszcze inaczej działa motyw w utworze „Oszukać Czas” projektu Potwierdzone Info:
„Mój iPhone, twój smartphone”
Kilka słów wystarcza do ustawienia dwóch przedmiotów obok siebie. Telefon funkcjonuje tu bardziej jako nazwa kategorii społecznego wyboru niż technologiczna specyfikacja.
To ważna zmiana. Apple w hip-hopie z czasem przestaje automatycznie oznaczać niedostępny luksus. Produkt staje się na tyle powszechny, że można go wykorzystać do komentarza o stylu, konsumpcji lub różnicach między ludźmi.
Szpaku zamienił iPhone’a w część własnej postaci
Jeszcze ciekawszy przypadek daje „iBOY” nagrany przez Szpaka, R.eS-a i Młodziana. Już sam tytuł wykorzystuje charakterystyczny dla produktów Apple przedrostek „i”, ale nie jest nazwą urządzenia. Zostaje przeniesiony na człowieka.
W tekście pojawia się fraza:
„Czuję się trochę jak wyładowany iPhone”
Telefon nie opisuje tu majątku. Jest metaforą kondycji i energii, czymś zrozumiałym natychmiast dla odbiorcy, który zna doświadczenie rozładowanej baterii. To właśnie ten etap najlepiej pokazuje, jak głęboko produkt wszedł do potocznego języka.
Związki Szpaka z kolejnymi etapami polskiej sceny można prześledzić również w materiale o [wspólnym numerze Szpaka, Kiełasa, Favsta i Gibbsa]wspólnym numerze Szpaka, Kiełasa, Favsta i Gibbsa.
Najmocniejszy branding zaczyna się wtedy, gdy nazwa produktu przestaje wymagać wyjaśnienia i może zostać użyta jak zwykła metafora.
To mechanizm znany z nazw takich jak Jeep, Rolex czy Adidas. Różnica polega na tym, że smartfon pozostaje znacznie bliżej codzienności słuchacza. Nie trzeba posiadać sportowego samochodu, aby wiedzieć, co symbolizuje Ferrari, ale niemal każdy zna doświadczenie procentów baterii, powiadomień, wiadomości czy pękniętego ekranu.
Kabe pokazuje drugą stronę rapowego flexu
Kabe w utworze „Analog” z udziałem Majora SPZ wykonuje jeszcze inny ruch. Zamiast użyć iPhone’a jako dowodu sukcesu, demonstracyjnie odbiera mu tę funkcję.
Krótki fragment brzmi:
„Pierdolę twój nowy iPhone”
Dalszy kontekst przeciwstawia urządzeniu Motorolę i „analogowy styl życia”. Marka Apple jest więc potrzebna właśnie dlatego, że publiczność rozumie jej symboliczny ciężar. Odrzucenie przypadkowego telefonu nie miałoby podobnej mocy. Odrzucenie iPhone’a komunikuje dystans wobec określonego modelu konsumpcji.
Taki zabieg dobrze pasuje do trapowej epoki, w której klasyczny flex często miesza się z anty-flexem. Artysta może wymienić drogi przedmiot, by pochwalić się jego posiadaniem, ale równie skutecznie może podkreślić, że go nie potrzebuje. Więcej o tej zmianie stylistycznej wyjaśnia tekst Rapowo.pl o tym, [czym jest trap i jak zmienił współczesny rap]czym jest trap i jak zmienił współczesny rap.
W praktyce można wyróżnić trzy etapy obecności urządzenia Apple w rapowym języku:
- iPhone jako nowy, drogi gadżet i oznaka dostępu do najnowszej technologii.
- iPhone jako część codzienności: wiadomości, zdjęcia, muzyka, social media.
- iPhone jako gotowy symbol kulturowy, który można wykorzystać metaforycznie albo ironicznie.
Trzeci etap jest najciekawszy, bo iPhone w polskim rapie nie musi już oznaczać samego telefonu.
Telefon zmienił również sposób, w jaki konsumowany jest rap
iPhone wszedł do hip-hopu z dwóch stron. Najbardziej widoczna to oczywiście warstwa tekstowa, lecz druga dotyczy infrastruktury muzyki. Smartfony stały się odtwarzaczami, kamerami, urządzeniami do publikowania materiałów, ekranami teledysków i narzędziami prowadzenia profili społecznościowych.
Jeszcze w latach 90. droga utworu do słuchacza prowadziła przez kasetę, płytę, radio albo koncert. Później pojawiły się pliki MP3 i YouTube. Smartfon połączył większość tych kanałów w jednym miejscu.
Dziś telefon może uczestniczyć w niemal całym cyklu życia rapowego numeru:
- artysta zapisuje na nim pomysły i wersy;
- producent wysyła demo przez komunikator;
- fragment numeru trafia do krótkiego wideo;
- słuchacz odtwarza premierę w streamingu;
- robi screenshot ulubionego wersu;
- cytat zaczyna krążyć niezależnie od całego utworu.
To dlatego cytaty z rapu zyskały w erze smartfonów dodatkowe życie. Jeden wers może stać się podpisem pod zdjęciem, wpisem, memem albo krótkim filmem. Hip-hop zawsze opierał się na zapamiętywalnych linijkach, lecz telefon radykalnie zwiększył tempo ich dystrybucji.
„Rap można odtwarzać z telefonu, ale smartfon zrobił coś więcej: zamienił słuchacza w dystrybutora pojedynczych wersów.”
To również tłumaczy, dlaczego różnica między [rapem a hip-hopem jako szerszą kulturą]rapem a hip-hopem jako szerszą kulturą staje się istotna. Telefon nie zmienił wyłącznie sposobu słuchania nagrań. Wpłynął na język, estetykę teledysków, relacje z fanami, promocję i obieg cytatów.
Od symbolu luksusu do zwykłego słowa
Apple nie musiało tworzyć specjalnego słownika dla raperów. iPhone trafił do hip-hopu dlatego, że stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedmiotów codzienności, a rap od zawsze szybko przetwarzał takie przedmioty w symbole. Początkowo telefon łatwo było wpisać w język statusu. Później mógł już oznaczać kontakt, muzykę, rozładowaną baterię, zdjęcia, popularność albo konsumpcję, którą artysta świadomie odrzuca.
Przykłady Tede, Szpaka i Kabe pokazują trzy różne zastosowania tej samej nazwy. U jednego iPhone jest częścią świata dóbr materialnych, u drugiego metaforą osobistego stanu, u trzeciego przedmiotem anty-flexu. I właśnie ta elastyczność najlepiej tłumaczy, dlaczego produkt technologiczny został trwałym elementem rapowego słownika.